Digitale gewoonten en dagelijks gedrag: hoe online routines ontstaan
Geschreven door Pieter Jongsma Laatste update:Digitale gewoonten ontstaan zelden als een bewuste keuze. Mensen nemen zich niet voor om "elke avond door sociale media te scrollen" of "voor het slapengaan video’s te bekijken". Het gebeurt geleidelijk: dezelfde handeling wordt herhaald in vergelijkbare omstandigheden, levert een verwacht effect op en wordt na verloop van tijd automatisch. De digitale omgeving is hier bijzonder geschikt voor, omdat zij altijd binnen handbereik is, geen voorbereiding vereist en snel reageert.
In tegenstelling tot offline gewoonten ontstaan digitale gewoonten bijna onopgemerkt. Tussendoor, in korte pauzes, op momenten van vermoeidheid of verveling. Daarom merken mensen een gewoonte vaak pas op wanneer die al onderdeel is geworden van hun dagelijkse ritme.
De meest voorkomende digitale gewoonten
Concreet gezien zijn digitale gewoonten heel alledaags en herkenbaar. Het gaat niet om abstract "mediagebruik", maar om specifieke handelingen die zich dag na dag herhalen.
Tot de meest voorkomende gewoonten behoren:
- het bekijken van korte video’s (Shorts, Reels, TikTok) in het openbaar vervoer, in wachtrijen of voor het slapengaan;
- het scrollen door sociale netwerken zonder duidelijk doel, simpelweg om "te kijken wat er nieuw is";
- het controleren van berichtenapps direct na het wakker worden of bij elke melding;
- het ’s avonds kijken naar YouTube of series als vast onderdeel van ontspanning;
- online spellen en spelvormen die steeds op dezelfde momenten worden gestart;
- spelen in een online casino als manier om te schakelen en emotie te ervaren in een vertrouwd format.
In veel gevallen is de keuze al vooraf gemaakt. Mensen vergelijken geen opties meer, maar openen gewoon de vertrouwde app of website, bijvoorbeeld Gransino in het geval van online casino’s. Belangrijk is dat de handelingen zelf kort kunnen zijn, maar wel regelmatig. Vijf minuten scrollen of één speelsessie is genoeg om de gewoonte in stand te houden.
Herhaling als basis van elke gewoonte
Herhaling is het kernmechanisme bij het ontstaan van gewoonten. Wanneer dezelfde handeling onder vergelijkbare omstandigheden plaatsvindt, stopt het brein met telkens opnieuw beslissen. Het reproduceert simpelweg een bekend patroon.
In de digitale omgeving wordt dit versterkt door verschillende factoren:
- snelle toegang zonder overbodige stappen;
- opgeslagen instellingen, accounts en geschiedenis;
- geen fysieke inspanning nodig;
- directe reactie: de video start, het spel begint, de tijdlijn wordt vernieuwd.
Aanvankelijk lijkt de handeling bewust: "ik kijk even", "nog één video", "één ronde spelen". Juist deze formuleringen verhullen de herhaling. Wanneer "even" elke dag op hetzelfde moment gebeurt, is het geen toeval meer.
Herhaling is belangrijker dan duur. Korte, regelmatige handelingen vormen sneller een gewoonte dan zeldzame, lange sessies. Daarom lijken digitale gewoonten vaak onbeduidend, terwijl ze in werkelijkheid stabiel zijn.
Hoe gewoonten uitgroeien tot kleine rituelen Na verloop van tijd is een gewoonte niet langer slechts een handeling, maar wordt zij een ritueel. Ze krijgt een vaste plek in de dag en een bepaalde emotionele betekenis. Een ritueel markeert een overgang: van werk naar ontspanning, van activiteit naar rust.
Digitale rituelen zien er meestal zo uit:
- ’s avonds: telefoon, bank, video of spel in steeds dezelfde volgorde;
- voor het slapengaan: scrollen door sociale media of korte video’s "ter ontspanning";
- na het werk: het openen van een vertrouwde dienst als signaal dat de dag voorbij is;
- in het weekend: langere, maar nog steeds vertrouwde digitale sessies.
Hier gaat het niet om de inhoud of het resultaat, maar om het proces zelf. Mensen zijn niet per se op zoek naar iets nieuws of bijzonders. Ze herhalen een bekend patroon omdat het een gevoel van stabiliteit en voorspelbaarheid geeft. Het ontbreken van zo’n ritueel wordt vaak als ongemakkelijk ervaren: "er ontbreekt iets", zelfs wanneer de dag verder normaal is verlopen.
Waarom dezelfde omstandigheden tot verschillende gewoonten leiden
Ondanks gedeelde mechanismen leidt dezelfde digitale omgeving bij verschillende mensen tot uiteenlopende gewoonten. Dezelfde avond, dezelfde smartphone en dezelfde internetverbinding, maar het gedrag verschilt.
De oorzaken liggen in individuele kenmerken:
- verschillende manieren om spanning te verminderen (video’s, spellen, communicatie);
- verschillen in gevoeligheid voor emoties en prikkels;
- eerdere ervaringen en associaties met bepaalde formats;
- persoonlijke houding ten opzichte van risico, controle en betrokkenheid.
Voor de ene persoon is een gewoonte rustig op de achtergrond video’s bekijken. Voor de ander is het actief spelen. Voor weer een ander deelname aan spelvormen met een element van spanning. Van buitenaf lijkt het gedrag hetzelfde: "op de telefoon bezig zijn". Maar de interne functie van de gewoonte is verschillend.
De digitale omgeving dwingt geen gedrag af. Zij biedt mogelijkheden, en de gewoonte ontstaat als reactie op persoonlijke behoeften en het individuele levensritme, gevormd door dagelijkse ervaringen, context, herhaling en emotionele betrokkenheid in het digitale leven.