Van tv naar tweede scherm: waarom we altijd iets erbij doen tijdens het kijken

08-04-26, 13:37 Geschreven door Pieter Jongsma

Ken je dat? Je zet Netflix aan, nestelt je op de bank met een deken en een kop thee... en binnen twee minuten ligt je telefoon alweer in je hand. Niet omdat de serie saai is. Niet omdat je ergens op wacht. Gewoon omdat het zo gaat. Bijna automatisch. Je scrollt door Instagram, checkt een berichtje, zoekt de naam op van die acteur die je ergens van kent — en voor je het weet heb je drie afleveringen gekeken zonder dat je écht hebt opgelet.

Dit gedrag is inmiddels zo normaal dat onderzoekers er een naam voor hebben bedacht: het tweede scherm fenomeen. En je bent zeker niet de enige. Uit verschillende Europese onderzoeken blijkt dat meer dan 70% van de kijkers regelmatig een tweede apparaat gebruikt terwijl de tv aanstaat. Dat tweede scherm is bijna altijd de smartphone — maar soms ook een tablet of laptop.

Wat is het "tweede scherm" fenomeen precies?
Het tweede scherm fenomeen beschrijft het gedrag waarbij mensen tegelijkertijd televisie kijken én een mobiel apparaat gebruiken. Dat klinkt simpel, maar de achterliggende dynamiek is interessanter dan je denkt.

In de begintijd van televisie was kijken een gezamenlijke, actieve bezigheid. Het hele gezin zat samen voor één toestel, en er was weinig afleiding. Maar met de komst van smartphones veranderde dat radicaal. Plotseling had iedereen een klein scherm in zijn zak dat altijd en overal bereikbaar was — vol met sociale media, nieuws, games, apps en eindeloos scrollen.

Het gevolg? We kijken nog steeds tv, maar we doen er bijna altijd iets bij. Tv kijken is van een primaire activiteit veranderd in een soort achtergrondmedium, terwijl de smartphone steeds vaker de volle aandacht opeist.

Waarom pakken we zo snel onze telefoon?
De redenen zijn talrijker dan je denkt, en ze zeggen best wat over hoe ons brein werkt.

Verveling of trage momenten. Niet elke scène is even spannend. Op het moment dat een aflevering wat langzamer wordt, grijpen we instinctief naar onze telefoon. We zijn simpelweg niet gewend aan stilte of traagheid meer.

De drang om te delen. Kijk je iets grappigs, schokkends of ontroerends? Dan wil je dat meteen delen. Met vrienden, op Twitter/X, via een WhatsApp-groep.  Het kijkmoment en het delen ervan zijn steeds meer één geheel geworden.

FOMO — fear of missing out. Zelfs als je aan het ontspannen bent, wil je niet het gevoel hebben dat je iets mist. Wat als er iets nieuws is? Wat als iemand heeft gereageerd?

Gewoonte en verslaving aan prikkels. Onze hersenen zijn door jarenlang smartphonegebruik gewend geraakt aan constante kleine beloningen: likes, berichten, notificaties. Stilzitten zonder prikkel voelt inmiddels onnatuurlijk aan.

Wat doen mensen dan precies op dat tweede scherm?
De activiteiten lopen sterk uiteen — van productief tot puur escapistisch. Tijdens een gemiddelde tv-avond zijn dit de meest voorkomende bezigheden:

• Social media scrollen — Instagram, TikTok, X en Facebook zijn de grootste tijdvreters. Mensen liken, reageren en posten terwijl de tv op de achtergrond speelt.
• Meepraten over wat je kijkt — Vooral bij live tv (denk aan realityshows of sportwedstrijden) zoeken kijkers contact met anderen die hetzelfde beleven. Hashtags, polls en reacties vliegen dan rond.
• Opzoeken wat je ziet — Wie is die acteur? Waar is dit opgenomen? Wat is de naam van dat liedje? Google en IMDb worden tijdens het kijken veelvuldig geraadpleegd.
• Shoppen — Een outfit in een serie die je aanspreekt? Velen zoeken het direct op en kopen het meteen via hun telefoon.
• Gamen en online entertainment — Terwijl de tv op de achtergrond speelt, kiezen sommige mensen voor extra afleiding: mobiele spelletjes, puzzels of een online casino buitenlan via een app.
• Appjes en e-mail — Simpelweg bijhouden wat er speelt in hun sociale kring, ook als de wereld op pauze lijkt te staan.

Hoe streaming dit gedrag heeft veranderd
Vroeger had je televisie met een vast schema. Je moest er op tijd voor zitten, want anders miste je het. Die urgentie zorgde voor meer aandacht en focus. Met de komst van streaming platforms zoals Netflix, Disney+ en Videoland is dat compleet veranderd.

On-demand content betekent dat je altijd kunt pauzeren, terugspoelen en herbekijken. Dat haalt de urgentie weg — en daarmee ook een deel van de concentratie. Waarom goed opletten als je het toch gewoon opnieuw kunt kijken?

Bovendien is het aanbod overweldigend groot geworden. Met honderden series, films en documentaires beschikbaar, scannen we vaker dan dat we echt kijken. We starten een aflevering, haken half af, scrollen ondertussen op onze telefoon en vragen ons achteraf af waar de tijd is gebleven.

Streamingdiensten spelen hier overigens handig op in. Ze ontwerpen hun platforms met algoritmes die je blijven aanbevelen, autoplay die naadloos doorgaat en cliffhangers die je dwingen door te kijken — maar tegelijkertijd is het aanbod zo groot dat focus moeilijker wordt.

Is multitasken tijdens tv-kijken eigenlijk goed of slecht?
Dat is de grote vraag — en het antwoord is genuanceerder dan je zou verwachten.

De kritische kant: Onderzoek toont aan dat multitasken onze informatieverwerking verslechtert. Als we onze aandacht verdelen, onthouden we minder van wat we hebben gekeken. We genieten ook minder intens, omdat emotionele betrokkenheid bij een verhaal concentratie vereist. Een indrukwekkende scène heeft meer impact als je er écht bij bent.

De ontspannende kant: Voor veel mensen is tv kijken géén activiteit die diepe concentratie vereist. Het is ontspanning, ruis op de achtergrond, iets om naar te kijken terwijl je bijkomt van een drukke dag. En als scrollen op je telefoon daarbij ontspannend voelt, is er weinig mis mee.

De sociale kant: Het tweede scherm kan het kijkplezier ook vergroten. Meeleven met anderen via social media, grappige memes delen of een livechat bijhouden tijdens een finaleaflevering — dat kan het gevoel geven onderdeel te zijn van iets groters.

Televisie als gedeelde ervaring, ook al zit je thuis alleen op de bank. De grens zit hem in bewustzijn. Als je merkt dat je constant afgeleid bent en eigenlijk niet meer geniet van wat je kijkt, is het misschien tijd om de telefoon even neer te leggen. Maar als het tweede scherm jouw avond aangenamer maakt — waarom niet?

Conclusie:
Het tweede scherm is hier om te blijven Het tweede scherm fenomeen is geen tijdelijke trend. Het is een structurele verandering in hoe we televisie beleven — en in hoe we ontspanning definiëren. We zijn van passieve kijkers veranderd in actieve, verbonden gebruikers die tegelijkertijd consumeren, communiceren en creëren.

Is dat erg? Niet per se. Zolang je bewust bent van je gedrag en niet vergeet om soms gewoon te genieten van wat er op het scherm gebeurt, is er niks mis met multitasken op de bank. Leg de telefoon desnoods één avond per week weg en kijk eens hoe dat voelt. Wie weet ontdek je dat je die serie toch veel leuker vindt dan je dacht — als je er écht bij bent.

En anders? Dan scroll je gewoon verder. Dat doen we allemaal.